Զրույց Ջեյմս Ստեֆենի հետ

Ջեյմս Ստեֆենը կինոպատմաբան է՝ մասնագիտացած Սերգեյ Փարաջանովի ֆիլմերի և սովետական կինոարտադրության մեջ։ Նա հեղինակել է «Սերգեյ Փարաջանովի կինոն» գիրքը և շուրջ 150 հոդվածներ ու գրախոսականներ։ Այժմ նա աշխատում է Ատլանտա քաղաքի Էյմորի համալսարանում։ Ջեյմս Ստեֆենը նաև մասնակցել է «Կինոյի տաճար» նախագծի մշակմանը, որի շրջանակում «Այրարատ» (Ռոսիա) կինոթատրոնում տեղի ունեցավ «Նռան գույնը» ֆիլմից դուրս մնացած կադրերի ինստալյացիոն ցուցադրություն։ 

Երևի թե սկսենք հենց Ձեր մասնագիտության մասին հարցով: Կոնկրետ ինչո՞վ է զբաղվում կինոպատմաբանը:

Կինոպատմաբանի գործունեությունը մի փոքր տարբերվում է կինոքննադատի կամ կինոգետի գործունեությունից, քանի որ մենք հիմնականում կենտրոնանում ենք ոչ թե առանձին ֆիլմերի վերլուծության վրա, այլ ուսումնասիրում ենք այն կոնտեքստը, որի մեջ ստեղծվել են ֆիլմերը։ Օրինակ՝ «Դասական Հոլիվուդ» անվանումով մի գիրք կա, որը դիտարկում է հոլիվուդյան կինոն որպես գործարանային համակարգ ու ուսումնասիրում է, թե ինչպես են ֆիլմերի ստեղծման հանգամանքներն ազդում գաղափարի, ոճի վրա։ Ահա նման հարցերի ենք մենք անդրադառնում: Եվս մեկ կարևոր թեմա է նաև ցենզուրան՝ կինոգրաքննությունը։ Սա հատկապես հետաքրքիր է ինձ համար, քանի որ, ինչպես գիտեք, ես մասնագիտացած եմ Սերգեյ Փարաջանովի և առհասարակ սովետական կինոյում:

Իսկ ինչպե՞ս եք հետաքրքրվել այս թեմայով: 

Նախ ասեմ, որ ես համալսարանն ավարտել եմ 90-ականների սկզբին, երբ ինտերնետ ու նման քանակությամբ հասանելի ինֆորմացիա չկար։ Ես շատ կախյալ էի նրանից, ինչ ցույց էին տալիս դասերի ժամանակ։ Երբ դեռ բակալավրում էի, կինովերլուծության կուրս էի անցնում, որի դասախոսը մեզ ցույց տվեց  հատվածներ Փարաջանովի «Մոռացված նախնիների ստվերներից», ինչես նաև Էյզենշտեյնի «Պոտյոմկին զրահանավից» ու Դովժենկոյի «Երկրից»: Ու ես ուղղակի ցնցված էի այդ ֆիլմերի պատկերներով՝ նամանավանդ Փարաջանովի։ Նախկինում նման ոչինչ չէի տեսել՝ հատկապես գույների առումով։ 

Մի անգամ մեր համալսարանը հյուրընկալեց օպերատոր և ռեժիսոր Յուրի Իլյենկոյին, որը մեզ ցույց տվեց իր ֆիլմերից «Աղբյուր ծարավների համարը» և «Իվան Կուպալայի նախօրեն»: Ի դեպ «Աղբյուրը ծարավների համար» ֆիլմը դրանից առաջ շուրջ 20 տարի արգելված էր եղել ու նոր-նոր էր հասանելի դարձել։ Հենց դա էլ մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց սովետական գրաքննության թեմայի նկատմամբ: 

Ընդհանրապես ինչպե՞ս է սովետական կինոն ընկալվում ԱՄՆ-ում: Արդյո՞ք դա միայն Վերտովն ու Տառկովսկին են, թե՞ ավելի լայն պատկերացում կա:

Գիտեք՝ ԱՄՆ-ում սովետական ֆիլմերի պատմաբանները հիմնականում լեզվագիտական բեքգրաունդ ունեն: Շատերը հենց ռուսերեն լեզուն դասավանդելուց են սկսել, ուստի ռուսական կինոն շատ մեծ դեր ունի նրանց աշխատանքում։ Շատերը ուսումնասիրում էին Տարկովսկուն, Վերտովին, Էյզենշտեյնին և ուրիշներին: Կարծում եմ՝ նույնիսկ հիմա է այդպես: 

Բայց ես ավանդական ճանապարհով չգնացի, ինձ շատ հետաքրքրեցին այլ հանրապետությունների կինոգործիչները: Տեսա, որ այս տարածքներում էլ ռեժիսորները շատ կրեատիվ գաղափարներ ունեն, ուշադրությունս առաջին հերթին գրավեց Փարաջանովը՝ հատկապես հաշվի առնելով, որ նա նկարում էր թե Հայաստանում, թե Վրաստանում, թե Ուկրաինայում և թե Ադրբեջանում: Նաև շատ հետաքրքրվեցի սովետական կինոինդուստրիայով: Իհարկե այն խստորեն կառավարվում էր իշխանությունների կողմից ու ուժեղ գրաքննության էր ենթարկվում, բայց միևնույն ժամանակ ռեժիսորները կարողանում էին իրապես յուրօրինակ, հիանալի ֆիլմեր նկարել, որոնք ուրիշ երկրում երևի թե չէին ստեղծվի: Չեմ կարծում՝ Տարկովսկին կարողանար Հոլիվուդում «Հայելու» նման ֆիլմ նկարել:

Միանշանակ։ Բարդ բյուրոկրատական համակարգը մեծ ազդեցություն է ունեցել սովետական կինոինդուստրիայի ու առհասարակ արվեստի վրա։

Իհարկե։ Խորհրդային կինոինդուստրիան բյուրոկրոտիայի մի քանի շերտերից էր բաղկացած. Մոսկվայի պետական կինոկոմիտե, հանրապետության մակարդակում կինոկոմիտեներ, անհատական ստուդիաներ, արտիստների խորհուրդներ, «ռեդակտոր» ասվածը, որը ֆիլմի խմբագրի դեր էր կատարում, և այլն: Ուստի նկարահանման ետնաբեմում մի շարք հետաքրքիր անձինք են եղել: Իհարկե կար նաև Կոմունիստական կուսակցության ազդեցությունը։ Ստուդիաներում հիմնականում լինում էին կուսակցության ներկայացուցիչներ, որոնք հետևում էին, որ հիմնական գաղափարախոսությունից շեղումներ չլինեն: Մի խոսքով՝ շատ հետաքրքիր և բարդ համակարգ էր, որը, կարծում եմ, արտացոլում է ոչ միայն սովետական հասարակական կյանքը, այլև ինդուստրիաների կազմակերպման ձևը: Աշխարհում ուրիշ ոչ մի տեղ երևի թե չի եղել այսպիսի համակարգ: 

Իսկ ի՞նչ եք կարծում՝ ինչո՞վ է պայմանավորված այն փաստը, որ նման բարդ բյուրոկրիատիայի ու խիստ գրաքննության պարագայում, ինչպիսին եղել է Խորհրդային Միությունում և, օրինակ, Իրանում, երբեմն կինոարտադրության զարթոնք է նկատվում։ 

Կարծում եմ՝ տարբեր կողմերից կարող ենք նայել այս հարցին: Նախ խոսեմ սովետական կինոյի մասին, որովհետև իրանական համակարգին այդքան էլ ծանոթ չեմ, չնայած շատ եմ սիրում իրենց ֆիլմերը: Նախ և առաջ Խորհրդային Միությունը շատ արդյունավետ կրթական համակարգ ուներ, նրանք ունեին ՎԳԻԿ-ը, որտեղ ապագա կինոգործիչները սովորում էին արվեստի պատմություն, գրականություն, կինո․ շատ համապարփակ կրթություն էին ստանում: Ու իհարկե սովորում էին մեծ վարպետներից, ինչպիսիք են Էյզենշտեյնը, Դովժենկոն, Գերասիմովը, Սավչենկոն և այլն: Իսկ գրաքննության հետաքրքիր պարադոքսն այն է, որ երբ արտիստն այդքան սահմանափակումներ է ունենում, ստիպված է լինում այլ ձևերով կրեատիվ լինել ու անուղղակիորեն իր միտքը տեղ հասցնել: Սա վերաբերում է ինչպես Խորհրդային Միությանն ու Իրանին, այնպես էլ՝ հին Հոլիվուդին: Հանդիսատեսն էլ ավելի նրբանկատ է դառնում, քանի որ սովորում է ենթատեքստը տեսնել։ 

Միանշանակ համաձայն չեմ այն տարածված մտքի հետ, որ Խորհրդային Միությունում, ինչպես և ամբողջ «Արևելյան բլոկում», կինոգրաքննությամբ զբաղվող բյուրոկրատներն ուղղակի հիմար էին և շատ բաներ չէին նկատում։ Գրաքննիչներն իհարկե ունեին խորհրդատուներ, որոնք նույնպես ռեժիսորներ էին: Օրինակ՝ «Նռան գույնի» մասին ես բազմաթիվ արխիվային հետազոտություններ եմ արել և հայտնաբերել եմ, որ Մոսկվայից երկու ռեժիսոր-քննադատներ՝ Սերգեյ Յուտկևիչն ու Միխային Բլեյմանը, ֆիլմի մասին գրախոսականներ են գրել դեռևս ամենասկզբնական փուլում, երբ դեռ սցենարն էր մշակվում: Ուստի նրանք էլ ունեին մարդիկ, ովքեր կինոն ընկալում էին որպես արվեստ։ Գրաքննիչների, արտիստների և հանդիսատեսի միջև հարաբերությունները շատ ավելի բարդ էին, քան մարդիկ կարծում են: 

Ինչպես նշեցի, սա նաև հին Հոլիվուդին է վերաբերում: 1934-ից սկսած Ամերիկայում գործում էր «Հեյսի կոդեքսը», որը ֆիլմարտադրության խիստ սահմանափակումներ էր նախատեսում, բայց մարդիկ միևնույնն է կարողանում էին ժամանակ առ ժամանակ այն շրջանցել: Գրաքննության դեպքում երբեմն բանակցություններ են տեղի ունենում, և ռեժիսորները մտադրաբար խնդրահարույց կոնտենտ են ներառում՝ իմանալով, որ երբ դա հանվի, ավելի քիչ խնդրահարույց հատվածները կմնան: Շատ ռեժիսորներ են այդպես վարվել, նաև՝ Փարաջանովը։ Օրինակ՝ «Նռան գույնը» լի է կրոնական պատկերներով, ու եթե փորձենք դրանք ֆիլմից հանել, հազիվ 30 րոպե մնա: Եվ իշխանությունները գիտեին դրա մասին, բայց չարգելեցին ֆիլմը՝ երևի թե հայկական մշակույթում Սայաթ-Նովայի կարևորության պատճառով: Ու քանի որ նա իր կյանքի ընթացքում նաև վանական էր եղել, սովետական իշխանություններն առարկելու շատ տեղ չունեին։ 

Իսկ ի՞նչ եք կարծում սովետական անիմացիայի մասին: Կարծիք կա, որ գրաքննության պայմաններում անիմատորներն ավելի շատ ազատություն ունեին՝ ի համեմատ կինոռեժիսորների, քանի որ անիմացիան երեխաների համար էր նախատեսված, ու դա նրանց ավելի մեծ հնարավորություններ էր տալիս իրենց ուզածն անելու: 

Կարծում եմ՝ շատ հետաքրքիր միտք է: Ես հիմնականում խաղարկային ֆիլմերն եմ ուսումնասիրել և անիմացիայի մասին այդքան շատ բան չգիտեմ, բայց ենթադրում եմ, որ վերահսկողությունն ավելի քիչ էր անիմացիայի դեպքում նաև այն պատճառով, որ ավելի քիչ բյուջե էր տրամադրված: Իսկ խաղարկային  ֆիլմերի դեպքում նաև շատ մեծ ճնշում կար «կարևոր թեմաների» վերաբերյալ ֆիլմեր նկարահանելու, օրինակ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի, ուստի գաղափարական առումով այս ֆիլմերի շուրջ մտահոգություններն ավելի շատ էին: Իհարկե գրաքննության դինամիկան տարբեր էր՝ կախված ինդուստրիայի տարբեր տեսակներից՝ հեռուստատեսություն, խաղարկային ֆիլմեր, անիմացիա։ Վերջինիս դեպքում, ճիշտ եք, նաև այն գործոնը կար, որ սա երեխաների համար է, և գաղափարական շատ մեծ դեր չի կատարում հասարակության մեջ: Երևի թե ամենախիստ գրաքննությունը գրականության նկատմամբ էր, քանի որ մշակութային այլ վերաբերմունք կար բառին:

Ի՞նչ խորհուրդ կտաք դիտել նրանց, ովքեր ուզում են լայնացնել իրենց պատկերացումը սովետական կինոյի մասին: Որո՞նք են ձեր սիրելի ֆիլմերը։ Բացի Փարաջանովից իհարկե:

(Ծիծաղում է) Շատ եմ սիրում ուկրաինական 60-70-ականների պոետիկ կինոն, արդեն իսկ նշել եմ Իլյենկոյին, այդ շրջանի նրա ֆիլմերը հաստատ արժի նայել: Լեոնիդ Օսիկայի «Քարե խաչը» նույնպես շատ գեղեցիկ ֆիլմ է և ոչ այդքան հայտնի: 

Շատ եմ սիրում վրացական կինոն: Ամենասիրելիներս երևի Թենգիզ Աբուլաձեի «Աղերսանքը» և «Ցանկության ծառն» են։ Կառանձնացնեի նաև Միխաիլ Կոբախիձեի կարճամետրաժները, շատ յուրահատուկ են: Ու դե իհարկե Իոսիլիանիի ֆիլմերը: Վրացական կինոյի մասին անվերջ կարող եմ խոսել: 

Իհարկե նաև սիրում եմ Փելեշյանին, բացառիկ ռեժիսոր է, ինչպես նաև Հենրիկ Մալյանին ու Դովլաթյանին։ Կուզեի նրանց ֆիլմերը վերականգնված տեսնել ու հանդիսատեսին լավ որակով ավելի լայնորեն հասանելի: 

Նաև շատ հետաքրքրված եմ կենտրոնական-ասիական կինոյով: Հիշում եմ՝ համալսարանում մի կուրս անցա այդ տարածաշրջանի կինոյի մասին, որի շրջանակներում ֆիլմեր դիտեցինք ղազախական նոր ալիքից, օրինակ՝ Ռաշիդ Նուգմանովի «Ասեղը», որտեղ գլխավորը դերը Վիկտոր Ցոյն է խաղացել։ Հիանալի ֆիլմ է: Նաև շատ սիրում եմ Ղրղզստանի կինոն ու շատ կուզեի, օրինակ, Բոլոտբեկ Շամշիևի «Սպիտակ նավը» վերականգնված տեսնել:

Հայաստանում Դուք Սինեբոքսի հետ համատեղ «Ձիու գողը» ֆիլմի ցուցադրություն կազմակերպեցիք, որը չինական 5րդ սերնդի ռեժիսորների ակնառու գործերից է: Հետաքրքիր է՝ որպես կինոպատմաբան այլ ի՞նչ հետաքրքիր տարածաշրջաններ եք հայտնաբերել։

Շատ բարդ հարց է, այնքան տարբեր տարածաշրջաններ կան: Երբեմն կոնկրետ վայրերում կինոյի զարթոնք է լինում, որը կարող է տասնամյակներ տևել: Ես «Ձիու գողը» ցուցադրեցի, քանի որ ուզում էի Չինաստանի 5րդ սերնդի ֆիլմերի կարևորությունը մատնանշել: Այդ շրջանից շատ հիանալի ֆիլմեր կան, որոնք լայն տարածում չունեն: Շատերը գիտեն Չեն Կայգեի «Ցտեսություն իմ հարճը» ֆիլմը, բայց նա մինչ այդ էլ յուրահատուկ կինոնկարներ է ստեղծել: Նույնը կարող ենք ասել Ջիան Իմոուի վաղ շրջանի «Կարմիր Գաոլյան» և «Ցյույ Դոու» ֆիլմերի մասին: 

Նաև հետաքրքված եմ լատինաամերիկյան կինոյով: Կարծում եմ՝ հիմա շատ հետաքրքիր ֆիլմեր են նկարվում Բրազիլիայում ու Արգենտինայում: Իսկ ինչ վերաբերում է ավելի հին կինոգործիչներին, Բրազիլիայից կարևորում եմ Գլաուբե Ռոշային, Արգենտինայից՝ Ֆերնանդո Սոլանասին, որը նկարել է «Կրակների ժամը» ֆիլմը, ինչը ռադիկալ հեղափոխական էքսպերիմենտ կարծես լինի։ Նաև շատ լավն է նրա «Տանգո. Գարդելն աքսորի մեջ» գործը և արգենտինական մշակույթի և քաղաքականության մասին այլ ֆիլմեր։  Իմ կարծիքով՝ շատ պոետիկ են: 

Իսկ ի՞նչ եք կարծում՝ ներկայիս կինոքննադատի կամ հանդիսատեսի համար որքանո՞վ է կարևոր իմանալ ֆիլմի արտադրման սոցիալ-քաղաքական, պատմական կոնտեքստը:

Կարծում եմ՝ դա կախված է կոնկրետ դեպքից ու նրանից, թե ինչ ենք ուզում ֆիլմից ստանալ: Եթե խոսենք գաղութարարությանն ի պատասխան առաջացած «Կրակների ժամը» ֆիլմի մասին, ապա կարևոր է իմանալ Լատինական Ամերիկայում ԱՄՆ-ի ինտերվենցիայի պատմությունը, քանի որ դա շատ մեծ ազդեցություն է ունեցել լատինաամերիկյան կինոյի վրա: Պետք է նաև իմանալ աջական դիկտատուրայի մասին, որի ընթացքում կամ որին ի պատասխան ստեղծվել են այդպիսի ֆիլմերը: Նաև կարևոր է հասկանալ ստուդիաների համակարգում նկարված կինոնկարների տարբերությունը անկախ, «ձեռագործ» ֆիլմերից:

Բայց միևնույն հերթին կարծում եմ՝ պարտադիր չի կոնտեքստն իմանալ՝ ֆիլմը որպես արվեստի գործ գնահատելու համար: Կարող եմ նորից Փարաջանովի օրինակը բերել: Նա շատ հայտնի է կլիպմեյքերների շրջանում, քանի որ իր ֆիլմերի պատկերները շատ գեղանկարչական են: Կարծում եմ՝ լրիվ նորմալ է, որ երաժշտական վիդեոներ ստեղծողները Փարաջանովի ֆիլմերից պատկերներ են վերցնում, ու մարդիկ դա գնահատում են բացառապես էսթետիկ մակարդակում։

Մի քիչ էլ խոսենք ժամանակակից կինոյի մասին: Ովքե՞ր են, ըստ Ձեզ, ամենահետաքրքիր հեղինակները, և առհասարակ ինչպե՞ս եք վերաբերվում ժամանակակից կինոյին:

Բարդ հարց է, քանի որ ակնհայտորեն այնքան բան կա հիմա կինոարտադրությունում, որ դժվար է համեմատություններ անել: Հիմա ես շատ հետաքրքրված եմ ժամանակակից կորեական կինոյով: Վերջին տասնամյակներին այնտեղ շատ կրեատիվ ֆիլմեր են նկարահանվել: Կարծում եմ, օրինակ, «Օլդբոյի» նման ֆիլմը կինոյի աշխարհում շատ օրիգինալ ու թարմ բան է: Ինձ շատ դուր եկավ նաև «Մակաբույծը» ֆիլմը, որը «Ոսկե Ծիրանի» ընթացքում դիտեցինք: 

Իհարկե կան նաև ռեժիսորներ, որ վաղուց են կինոգործունեությամբ զբաղվում և դեռևս ֆիլմեր են նկարում: Օրինակ՝ Տարանտինոն։ «Մեկ անգամ Հոլիվուդումը»,  չնայած որոշ խնդրահարույց կետերի, կարևոր ֆիլմ է՝ արդեն իսկ այն պատճառով, որ այսքան բուռն քննարկումներ է առաջացրել:

Հավանում եմ նաև Թերենս Մալիկին ու կուզեի տեսնել նրա նոր ֆիլմը՝ «Թաքնված կյանքը»։ Ճիշտ է՝ նրա վերջին աշխատանքներն այդքան էլ լավը չէին։ Իմ կարծիքով Մալիկի վերածննդի պիկը «Նոր աշխարհն» էր: 

Շատ են նաև հետաքրքիր կին ռեժիսորները: Միշտ էլ եղել են, բայց կարծում եմ՝ հիմա Հոլիվուդում նրանց համար ավելի շատ տեղ կա: Իմ կոլեգաներից շատերը գովում են Քեյլի Ռեյքհարդին: Ցավոք, ես նրա ֆիլմոգրաֆիային այդքան էլ ծանոթ չեմ։

Ինձ համար հետաքրքիր թրենդ է կինոյի և հեռուստատեսության միջև հստակ սահմանների անհետանալը։ Վերջին տարիների շատ կարևոր աշխատանքներ Նեթֆլիքսի, Ամազոնի, HBO-ի կողմից են ստեղծվել: Նրանց սերիալները շատ կրեատիվ են ու քանի որ սթորիթելինգի նոր ձև են առաջարկում, երբեմն նույնիսկ կարող են կինոթատրոններում ցուցադրվող ֆիլմերից ավելի հետաքրքիր լինել: 

Կարծում եմ՝ հիմա ռեժիսորները հեռուստատեսությունում ավելի շատ ազատություն ունեն և երբեմն նախընտրում են փոքր էկրանի համար նկարահանել. Նիկոլաս Վինդինգ Ռեֆն, Սորենտինո․․․ Նույնիսկ Վուդի Ալենն իր TV պռոեկտն ուներ։

Երևի դա էլ իդ դերն ունի։ Իմիջայլոց Սկորսեզեն էլ «Իռլանդացին» պռոեկտն ունի: 

Ինձ նաև շատ դուր է գալիս Կուարոնի «Ռոման», որը «Նեթֆլիքս էքսկլուզիվ» է ու կինոթատրոններում շատ սահմանափակ ցուցադրություններ է ունեցել: Հիանալի ֆիլմ է, բայց որոշ առումով դժվար հասանելի, քանի որ այն դիտելու համար պետք է Նեթֆլիքսի անդամ լինես: Օրինակ՝ ես նաև գրադարանավար եմ և գրադարանի համար շատ կուզեի ձեռք բերել «Ռոման» DVD-ով կամ Blu-ray-ով, բայց դա ուղղակի անհնար է հիմա: Կարծում եմ սա հետագայում հասանելիության խնդիր է առաջացնելու: Ֆիզիկական կրիչների անհետացման պատճառով այսպիսի ֆիլմերն ու սերիալները հասանելի են լինելու միայն մի խումբ մարդկանց, ու դա, կարծում եմ, շատ վատ է: 

Մեկ այլ թրենդ, որը շատ հավանում եմ, այֆոններով ֆիլմերի նկարահանումն է։ Այդպիսի ֆիլմերը հաջողության են հասնում, քանի որ շատ հետաքրքիր պատմություններ են պատմում ու վիզուալ օրիգինալ լուծումներ են ընդգրկում: Չգիտեմ՝ արդյո՞ք տեսել եք «Մանդարին» ֆիլմը:

Այո, Շոն Բեյքերի: Շատ հաջող ֆիլմ է:

Նաև շատ հավանում եմ Բերի Ջենքինսի «Լուսնի լույսը» ֆիլմը, որն անսպասելիորեն Օսկար ստացավ: Կարծում եմ՝ հիանալի է, որ կարող ենք ունենալ այսպիսի պատմություն աֆրոամերիացիների, ԼԳԲՏ անձանց մասին, ու որ դա կարող է այդքան մեծ աուդիտորիայի հասնել: Թվում է՝ հիմա ռեալ հնարավորություն կա մարդկային յուրօրինակ պատմություններ պատմելու։ Ինձ համար դա երևի թե ժամանակակից կինոարտադրության զարգացման ամենալավ կողմն է: Մարվելից հաստատ ավելի հետաքրքիր է:

Նշեցիք Նեթֆլիքսի, Ամազոնի, HBO-ի նման մեծ ընկերությունների մասին: Ի՞նչ եք կարծում՝ դրանք որևէ կերպ սպառնու՞մ են ժամանակակից կինոինդուստրիային: Արդյո՞ք հասանելիության խնդրից բացի այլ խնդիրներ կան:

Կարծում եմ՝ կոնտենտի միայն մի հարթակում հասանելի լինելը լավ բան չի ոչ միայն այն պատճառով, որ այն բոլորին հասանելի չի, այլև նրա համար, որ այն կարող է հարթակից հեռացվել ցանկացած պահի: Հենց դրա համար էլ ես շատ եմ կարևորում ֆիզիկական կրիչները: Երբ գնում ես DVD կամ Blu-ray, և հետո մարդիկ որոշում են շրջանառությունից ֆիլմը հանել, դու միևնույնն է ունես քո նմուշը, ու մշակութային հիշողությունը մնում է հասարակության մեջ: Բայց եթե, օրինակ, «Ռոման» ինչ-ինչ պատճառներով հանվի Նեթֆլիքսի հարթակից, այն ոչ ոքի հասանելի չի լինի: 

Իսկ ինչ վերաբերում է  կինոինդուստրիային սպառնացող վտանգին, իհարկե որոշ առումով այն առկա է։ Բայց չեմ ուզում նաև չափազանցնենք, քանի որ, կարծում եմ, կինոինդուստրիան դրան արձագանքելու ճանապարհներ է գտնում: Օրինակ՝ Դիսնեյն էլ արդեն իր հարթակն ունի ու իր ֆիլմերն այլևս Նեթֆլիքսին չի տրամադրելու, ինչի պատճառով Նեթֆլիքսը խոցելի իրավիճակում կհայտնվի: Կինոթատրոնային համակարգն էլ դժվար թե մի գիշերվա ընթացքում փլուզվի․ ինչ-որ ձևով կադապտանա նոր իրավիճակին:

Իսկ ի՞նչ կասեք կինոպիրատության մասին, որն, ի դեպ, բավականին տարածված է հետխորհրդային երկրներում։ 

Իրականում ԱՄՆ-ում նույնպես բավականին տարածված երևույթ է: Գիտեմ, որ ուսանողներս հաճախ տարբեր ֆիլմեր են ներբեռնում: Դե որպես գրադարանավար ու մի մարդ, ով հետևում է կինոինդուստրիային, պետք է ասեմ, որ պիրատությունը խնդիր է, քանի որ դրա արդյունքում մարդիկ երբեմն իրենց ստեղծած աշխատանքներից եկամուտ չեն ստանում:

Բայց կարծում եմ, որ ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է: Ակնհայտ է, որ կոնտենտը բավականաչափ հասանելի կամ բավականաչափ էժան չի, ինչի արդյունքում մարդիկ ստիպված ֆայլերի փոխանցմամբ են զբաղվում: Ես նաև ուսումնասիրություններ եմ կարդացել, որոնք փաստում են, որ ամենաակտիվ ներբեռնողները նաև որոշ բաներ գնում են: Կարծում եմ՝ պիրատության հարցը հասկանալու համար, պետք է ձեռբազատվենք քննադատական մոտեցումից և ավելի խորը ուսումնասիրենք ընդհանուր պատկերը: 

Նաև կարևոր է հաշվի առնել աշխարհագրական և տնտեսական ասպեկտները: Օրինակ՝ սովորական հայստանաբնակ կինոսերի համար ուղղակի անհնար է որոշ հազվագյուտ ֆիլմեր ձեռք բերել։ Նույնիսկ եթե հնարավոր լինի պատվիրել, ասենք՝  Ամազոնից, ամեն դեպքում Հայաստանի չափանիշներով շատ թանկ կլինի։ Եվ բազմաթիվ ֆիլմեր կան, որ հասանելի չեն ոչ ֆիզիկական կրիչով, ոչ էլ որևէ հարթակում:

Լիովին համաձայն եմ․ շատ ֆիլմեր ուղղակի հասանելի չեն այս կամ այն պատճառով: Իհարկե չեմ ուզում պիրատությունն արդարացնել, բայց պետք է փորձենք հասկանալ՝ ինչի է դա տեղի ունենում: 

Օրինակ՝ երբ Apple iTunes-ից վիդեո եք գնում, այդ կոնտենտը դուք ոչ թե տնօրինում եք, այլ ուղղակի վարձակալում եք, քանի որ չեք կարող ներբեռնել ֆիզիկական կրիչի վրա: Ստացվում է՝ կորպորացիաներն են տնօրինում մեդիան, ինչը կարող է բերել կորպորատիվ գրաքննության: Օրինակ՝ Քեռի Ռիմուսի պատմությունների հիման վրա նկարահանված Դիսնեյի ֆիլմը՝ «Հարավի երգը», այլևս ոչ մի ձևով հասանելի չի՝ ռասայական կոնտենտի պատճառով, ինչը ես հասկանում եմ, բայց դա միևնույնն է կարևոր ֆիլմ է, որը պետք է մարդկանց հասանելի լինի: Այս պահին այն տեսնելու օրինական տարբերակ չկա: Եթե ուզում ես օրիգինալ ֆիլմը տեսնել, ստիպված ես գնալ Կոնգրեսի գրադարան կամ Կալիֆորնիայի համալսարանի ֆիլմի և հեռուստատեսության արխիվները, ինչն, իհարկե, ոչ ոք իրեն թույլ տալ չի կարող: Ուստի առաջանում է նաև մշակութային հիշողության խնդիր: Ու պիրատությունը բոլոր այդ խնդիրների հետ սերտորեն կապված է։

Գիտենք՝ բավականին երկար ժամանակ Հայաստանում անցկացրիք՝ Փարաջանովի հետ կապված արխիվներ ուսումնասիրելիս։ Կոնկրետ ի՞նչի վրա եք հիմա աշխատում։

Հայաստանում մի քանի անգամ եմ եղել սկսած 96-ից, ու պետք է նշեմ, որ երկիրn աննկարագրելիորեն փոխվել է: 

Կոնկրետ այս ուղևորությունը շատ արդյունավետ էր ինձ համար։ Ուզում էի ավելի շատ հետազոտել «Նռան գույնի» ստեղծումը: Կոլեգաներիցս մեկը նույնիսկ հարցրեց՝ «ինչի՞ ես գնում Հայաստան, երբ Մոսկվայից արդեն այդքան նյութեր ես ստացել», և ես նրան բացատրեցի, որ Հայաստանում կարող եմ գտնել որոշ փաստաթղթեր, որ նույնիսկ Մոսկվայում չկան: Ու իրոք Հայաստանի ազգային արխիվներում շատ կարևոր նյութեր գտա: Աշխատակիցներն էլ շատ բարեհամբույր էին ու պատրաստակամ: Այստեղ գտած նյութերն օգտակար կլինեն իմ ավելի երկարաժամկետ պռոեկտներում։

Ինչպես գիտեք, Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնը «Համո Բեկնազարյան» ֆիլմերի վերականգնման նախագծի շրջանակներում աշխատում էր Փարաջանովի որոշ կարճամետրաժների և «Նռան գույնում» տեղ չգտած տեսարանների վերականգնման վրա։ Ես ուզում եմ այդ տեսարաններից կատալոգ պատրաստել և հասկանալ, թե որտեղ կլիներ նրանց տեղը Փարաջանովի սցենարում: Սա կարող է վերջում ևս մեկ գրքի վերածվել:

Բացի այդ, Փարաջանովի թանգարանը վերջերս հրատարակեց Փարաջանովի բանտից նամակների հավաքածու, և եթե չեմ սխալվում, ևս մեկ հավաքածու կհրատարակվի Գարեգին Զաքոյանի կողմից: Իմ նպատակն է նաև այս նամակներն անգլերեն թարգմանել: Բանտում արված էսքիզների և կոլաժների հետ համատեղ այս նամակներն էլ Փարաջանովի կյանքի կարևոր մասն են կազմում։

Ջեյմս Ստեֆենի հետ զրուցեցին Աստղիկ Ասլանյանը և Ալեքսանդր Մելյանը։

Ջեյմս Ստեֆենի աշխատանքներին կարող եք ծանոթանալ իր բլոգում՝ http://www.jamesmsteffen.net/ ։